App Nederland Geschiedenis NL

Renaissance - Karel V

- Erasmus -

Karel V

De periode na de middeleeuwen, ca. 1450, noemen we de renaissance: verlichting, wedergeboorte of vernieuwing. Het is de tijd die gekenmerkt wordt door een hernieuwde belangstelling voor de klassieke oudheid (Grieken en Romeinen), de herontdekking van de schoonheid uit die tijd in kunst, wetenschap en maatschappij. Middeleeuwers hielden zich veel bezig met de dood:"memento mori", een Latijnse spreuk die ruw vertaald kan worden naar: "gedenk te sterven”. Ze moesten goed leven en veel biechten zodat, als de tijd zou komen, ze volledig waren voorbereid op de dood en in de hemel terecht zouden komen. Hiertegenover staat het motto van de renaissance: "Carpe diem", vertaald naar "Pluk de dag": een mens moest proberen het beste van zijn leven te maken. Dat ging natuurlijk niet van de ene dag op de andere en was ook afhankelijk van in welk deel van de wereld men leefde.

Bourgondiërs: waren de Franssprekende adel van het hertogdom Bourgondië, die zich tegen 1400 meester maakten van het hele gebied tussen het Franse en het Duitse rijk, waartoe ook de Nederlanden behoorden. Zij wilden in plaats van de stadsrechten, juist een centraler bestuur (regering) en gelijkheid in rechtspraak en financiën. Keizer Karel V was sinds 1506 landsheer van uiteindelijk alle Nederlandse gewesten. Op nationaal niveau heeft Karel V voor zijn erflanden Spanje en de Nederlanden de basis gelegd voor een moderne eenheidsstaat. De heerschappij van keizer Karel V vormt met deze en vele andere aspecten de overgang van de middeleeuwen via de renaissance naar de nieuwe tijd.

Boekdrukkunst (ca.1450): eerst werden boeken met de hand overgeschreven, als men meerdere exemplaren wilde maken was dat erg tijdrovend en daardoor erg kostbaar; door de uitvinding van de mechanische (boek) drukkunst kon men duizenden exemplaren in korte tijd maken, en daarmee werd het boek heel betaalbaar voor meer mensen, vooreerst degenen met geld, want ook gedrukte boeken waren niet goedkoop. Hiermee werd de verspreiding van kennis en nieuwe inzichten echter wel geweldig versneld.

De renaissance had een grote invloed op de theologie, met name in de manier waarop mensen de relatie tussen mens en God ervoeren. Veel van de meest vooraanstaande theologen in deze periode waren volgelingen van de humanistische methode, zoals Erasmus, Zwingli, Thomas More, Maarten Luther en Johannes Calvijn. Tussen renaissance en reformatie was er een verband: dezelfde kritische houding tegenover de bedenkelijke toestanden in de Kerk, en dezelfde aandacht voor de bronnen van de Bijbel. Al voor de renaissance waren er van tijd tot tijd critici van de levensstijl van …


De renaissance is - onder andere - een stijlperiode. Het gaat daarbij met name om de schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur uit de veertiende tot en met de zestiende eeuw. De levensopvattingen, levensstijl en kunst van de renaissance verspreidden zich vanuit Italië over een groot deel van Europa.

Men kan het ontstaan van de renaissance niet los zien van de opkomst van het humanisme. Het hield een gedachtegoed in dat de mens weer beschouwde als het middelpunt van het heelal en als maatstaf voor alle dingen, maar dan wel in het teken van het christendom zoals dat verspreid was sinds de klassieke Griekse en Romeinse oudheid. In vergelijking met de voorafgaande middeleeuwen ontstond er een toenemende vraag en belangstelling naar individuele observatie en interesse voor wetenschappelijk onderzoek. In het humanisme onderkende men een overtuigingskracht die de rede en de starre schema's van de dogmatiek doorbrak. De kunst werd preciezer en verfijnder, de lijn soms abstracter, afgestemd op het klassieke voorbeeld maar met wel een meer zuivere inachtneming van het perspectief. Men beeldde het herontdekte menselijk lichaam af in een meer harmonische ruimteverdeling en proportie. Florence werd de bakermat van de renaissance, die zich van daaruit over heel Italië verspreidde.



 …veel prelaten (hoge geestelijken) van de kerk, maar toen kregen deze weinig gehoor of was het zelfs levensgevaarlijk om dit al te luid te verkondigen.

In de loop van de 13e tot 15e eeuw kwamen er echter steeds meer van deze dissidenten en deze kregen ook steeds meer een luisterend oor van de opkomende nieuwe intellectuelen. Deze gingen terug naar de bronnen van het evangelie en zagen dat er toch veel van de dagelijkse kerkelijke praktijk niet in overeenstemming was met de voorschriften en leefregels die in de evangeliën en brieven der apostelen beschreven stonden. Toen kon een grote discussie niet lang meer uitblijven. De reformatie zou beginnen.

Het humanisme verving in die periode als filosofie en opvatting van de werkelijkheid, het bovennatuurlijke verklaringsmodel van de Kerk door het concept van de mens als maat van alle dingen. Het betekende het begin van de moderniteit en de dominantie van de rede, en het idee dat ieder mens recht had op leven, vrijheid en het nastreven van geluk, niet in een toekomstig beloofd paradijs, maar in het hier en nu, in een zelf vormgegeven werkelijkheid.

Desiderius Erasmus (1466, 1467 of 1469 – 1536) was een Nederlandse priester, augustijner kanunnik, theoloog, filosoof, schrijver en humanist. In Parijs schreef hij in 1500 zijn eerste boek, een verzameling Adagia, spreekwoorden. De eerste bestseller in de jonge geschiedenis van de boekdrukkunst. In 1506 schreef hij zijn “Lof der zotheid”. Door uit te gaan van een zot als spreker kon hij in deze declamatio (redevoering) de spot drijven met de misplaatste ernst waarmee alle mensen, ongeacht beroep, stand, of positie, hun eigen belangen najoegen, en de groteske kortzichtigheid, waarmee zij klaar stonden met hun oordeel over elkaar. Terug in Nederland (1516) werd hij benoemd tot raadsheer van keizer Karel V. In 1517 zette Maarten Luther met zijn 95 stellingen op de kerkdeur van Wittenberg een proces in gang, dat de wereld voorgoed veranderde: de protestantse reformatie. De bestrijders van de reformatie verweten Erasmus dat hij voor Luther de weg had geplaveid. Keer op keer pleitte Erasmus voor tolerantie tussen de diverse opvattingen. Het mocht echter niet baten; wederzijdse verkettering, vrijheidsbeperking en de brandstapel waren een feit. Wel legden zijn pleidooien de basis voor de tolerantiegedachte van latere 16e-eeuwers als Coornhert en Willem van Oranje. Overigens ging het bij de tolerantie voor Erasmus niet zozeer om de vrijheid voor de enkeling (voor Joden wees Erasmus die zelfs af), maar meer om de vrijheid van wetenschap en ideeën. Het moderne tolerantiebegrip (vrijheid voor de enkeling) is bij Erasmus niet te vinden.

Belangrijke vertegenwoordigers van de Reformatie waren Maarten Luther (Duitsland), Huldrych Zwingli (Zwitserland) en Johannes Calvijn (Frankrijk). Ze hadden de bedoeling om de katholieke Kerk van binnenuit te hervormen. Door de paus en andere leiders binnen de katholieke Kerk werd de Reformatie echter afgewezen en bestreden, hierbij gesteund door rooms-katholieke vorsten onder leiding van de jonge keizer Karel V. Hierdoor kwam het tot een breuk tussen de gereformeerden en de rooms-katholieken. Ondanks het verzet groeide de aanhang van de hervormingsgezinden snel, onder meer dankzij de verbreiding van de boekdrukkunst; ook voedde de Reformatie de politieke tegenstellingen tussen Europese vorsten en edelen, met als gevolg verschillende godsdienstoorlogen en opstanden. De invloed van de Reformatie strekt(e) zich uit over vele landen en is tot op de dag van vandaag merkbaar in Kerk en samenleving over een groot deel van de wereld. De 16e-eeuwse Reformatie wordt door protestanten gezien als een grote en diep ingrijpende opwekking in de Kerk.


Heksenjacht

Luther verzette zich tegen het idee dat de mens zelf zijn redding moet bewerkstelligen. Hij greep terug op de teksten van de apostel Paulus, waarin deze uitlegt dat redding voortkomt uit de genade van God, niet uit werken van de mens. Luther verzette zich daarom sterk tegen de handel in aflaten (bewijs van giften om daarmee kwijtschelding van straffen in het vagevuur te verkrijgen). Een belangrijk verschil tussen Luther en een verlichte denker als Erasmus was dat Luther de leer van de vrije wil tot het goede afwees, terwijl Erasmus deze juist verdedigde. Het nieuws over Luthers reformatorische ideeën verspreidde zich door de drukpers snel over de rest van Europa. Zijn volgers werden lutheranen genoemd.

De man die zich zou ontpoppen als de belangrijkste protestantse hervormer van Europa was een Fransman genaamd Johannes Calvijn. De beweging van Calvijn, die later het calvinisme genoemd zou worden, zorgde voor een tweede reformatorische golf, nadat aanhangers van het lutheranisme van Maarten Luther de eerste vervolgingen door de Rooms-katholieke Kerk hadden ondervonden.

Magiërs bestonden al in de vroege middeleeuwen. Elk dorp had er wel een. Zij konden op bovennatuurlijke wijze ingrijpen in het dagelijkse leven. Witte magiërs genazen ziekten of ze vonden gestolen goederen terug. Zij zijn nauwelijks ooit vervolgd.

Zwarte magiërs ook wel heksen genoemd zouden mensen en dieren ziek maken of laten sterven, misoogsten veroorzaken of handelingen laten mislukken. Tot 1300 waren er geen heksenprocessen want zwarte magie werd in de dorpen bestraft door de burgerwacht, de inwoners zelf, of middels een wraakactie (vendetta).

Mannen en vrouwen van elke rang en stand konden van hekserij beschuldigd worden. Tussen 1300-1400 was 50-60% van de heksen vrouw. De heksen zouden de duivel aanbidden en in ruil daarvoor grote krachten krijgen om kwaad te doen. Rond 1400 was er al sprake van ketterse duivelsverering en het vermoorden van baby's om magische dranken te maken. De bekentenissen werden door marteling verkregen.

In heel Nederland zijn, voor zover bekend, 250 heksen verbrand, waarvan 100 in Limburg dat toen contrareformatorisch was en onder Spaans bewind viel. Dat is een relatief klein aantal, maar het is niet zeker dat alle nog bestaande archieven al ontdekt zijn. De eerste heksenverbranding was rond 1500 in Gelderland. De laatste heksenprocessen in Nederland waren rond 1610. In andere landen in Europa gingen ze soms nog door tot 1720.

De Waag van Oudewater wordt ook wel de heksenwaag genoemd, omdat hier van de 16e tot in de 18e eeuw personen werden gewogen die van hekserij werden beschuldigd. De waag is gebouwd in 1482 als goederenwaag. Keizer Karel V gaf Oudewater in 1545 als enige plaats in Europa het privilege voor een eerlijk weegproces. Niemand werd er ooit als heks veroordeeld.

De Heksenwaag is een toeristische attractie. Bezoekers krijgen er een Certificaet van Weginghe waarop staat dat de gewogene niet te licht bevonden is en dus geen heks is. Op de bovenverdieping van het waaggebouw is

een tentoonstelling over Heksenvervolging ingericht.


Reformatie

TOP Info Contact Home

+

+

+

+

+

Het huis met de hoofden, Keizersgracht in Amsterdam

gebouwd door renaissance bouwmeester Hendrik de Keyzer voltooid in 1622

Karel V, Keizer van het Heilige Romeinse Rijk, 1552-1568.

Schilder: Cristofano dell'Altissimo

Desiderius Erasmus, humanist, 1523.

Schilder: Hans Holbein de Jongere. In National Gallery, Londen - te leen van Longford Castle.

De molen bij Wijk bij Duurstede, 1668-1670.

Schilder: Jacob van Ruisdael. In Rijksmuseum in Amsterdam

Maarten Luther,1529.

Schilder: Atelier van Lucas Cranach de Oude. In Uffizi Gallery, Florence, Italië. De publicatie van zijn academische stellingen tegen de handel in aflaten op 31 oktober 1517 is het symbolische begin van het protestantisme.

Calvijn,16e eeuw.

Schilder: onbekend. In Bibliothèque publique et universitaire Genève

De Heksenwaag van Oudewater.

Foto: Onderwijsgek Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Netherlands

Huis De Torentjes (1526), Lage Kanaaldijk 63, Maastricht.

Rijksmonument. Auteur: Otter

Bespelen van een Luit, 1595.

Schilder: Caravaggio. In Hermitage (Sint-Petersburg), Rusland.

Willem van Oranje - De Opstand


  Museum JoCas © (CC BY-SA 3.0 NL) CC: Creative Commons - Naamsvermelding - Niet-commercieel - Gelijk delen 3.0  Nederland , licentie en © Format: Cor Bastinck ism vml JoCas, Jeugd- en jongerenvereniging. © teksten zie Wikipedia en “Info” © foto’s algemeen zie “Info” en wanneer afwijkend zie onderschrift foto’s bij artikel.