Museum JoCas © (CC BY-SA 3.0 NL) CC: Creative Commons - Naamsvermelding - Niet-commercieel - Gelijk delen 3.0  Nederland , licentie en © Format: Cor Bastinck ism vml JoCas, Jeugd- en jongerenvereniging. © teksten zie Wikipedia en “Info” © foto’s algemeen zie “Info” en wanneer afwijkend zie onderschrift foto’s bij artikel.

 Stelling van Amsterdam

Info Contact Home

Schokland

De Stelling van Amsterdam was een verdedigingslinie, gelegen op 15 tot 20 kilometer rond het centrum van de Nederlandse hoofdstad Amsterdam. De Stelling is 135 kilometer lang, bevat 45 forten en is aangelegd van 1880 tot 1920.

Primair was de Stelling van Amsterdam een waterlinie. In geval van vijandelijkheden zouden grote delen van het gebied rond Amsterdam onder water worden gezet. De vijand zou dan niet kunnen oprukken. Amsterdam zou fungeren als nationaal redoute, als het laatste bastion van Nederland. De aanleg van de Stelling van Amsterdam werd geregeld in de Vestingwet van 1874.

De forten werden gesitueerd op plaatsen waar de waterlinie wordt doorkruist door dijken, wegen of spoorlijnen. Plaatsen waar het water diep genoeg was voor boten waren kwetsbaar, doordat de oprukkende vijand op die plaatsen niet door het water zou worden tegengehouden, zodat hij ook op deze plekken (accessen) onder vuur genomen moest kunnen worden.

Het gebied binnen de fortengordel was een redoute. Bij een oprukkende vijand zou het veldleger zich hierbinnen terugtrekken en met de aanwezige burgerbevolking stand houden tot hulp vanuit het buitenland Nederland zou bevrijden. Bij een vijandig beleg moest binnen de stelling voldoende voedsel, water, brandstof en militair materieel voorhanden zijn om het zes maanden vol te houden. Delen van de Haarlemmermeer en Beemster kwamen binnen de stelling te liggen om in de behoefte van weide- en landbouwgrond te voorzien. Er kwamen steenkooldepots en pakhuizen voor voedsel en graan. In de Nieuwe Meer werd voldoende grondwater aangetroffen. Tussen 1901 en 1905 werden hier installaties opgericht om het water op te pompen en te zuiveren. Het Hemveld, langs het Noordzeekanaal, bood voldoende ruimte voor de Artillerie-Inrichtingen en er lagen twee kruitfabrieken binnen de stelling. De verdedigingslinie bestond uit twee onderdelen, de inundatie (onderwaterzetting) van het voorliggend terrein en de forten.

De Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienstgedaan, maar heeft wel een afschrikwekkende werking gehad. In 1914 waren de stelling en de Nieuwe Hollandse Waterlinie namelijk mede een factor voor de Duitsers om Nederland niet binnen te vallen. Door de opkomst van het vliegtuig verloor de stelling na de Eerste Wereldoorlog snel aan militaire betekenis. Zij bleef echter grotendeels behouden, en de militaire status werd pas in 1963 opgeheven. Daarna werden zij nog als opslagmagazijnen gebruikt en later zijn er musea en kunstcentra gekomen.

Een redoute is een kleine geheel omsloten veldschans met alleen uitspringende en geen inspringende hoeken.

Een redoute bestaat vaak uit een van een aarde opgeworpen verschansing, die aan alle kanten even sterk is. Verschansingen van steen komen ook voor. Een redoute kon voor tijdelijk of permanent gebruik dienen. Het gebruik van redoutes werd populair in de 17e eeuw en de bouw ervan liep door tot in de 19e eeuw. Mede door het gebruik van steeds modernere wapens werd een redoute in de 20e eeuw overbodig.

Het woord gaat via het Italiaanse ridotta terug op het Latijnse reducta (van reducere), dat afgelegen, diep inspringend betekent. In het Nederlands werd het wel verbasterd tot ronduite of ronduit, zoals in de Overijsselse buurtschap Ronduite, in de Zeeuws-Vlaamse buurtschap Ronduit, en in het Fort Ronduit, een onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een redoute wordt ook wel kringstelling genoemd.

In 1880 lag het traject van de stelling vast en legde men de laatste hand aan het ontwerp van de forten. Het ontwerp was een verbeterde versie van de gebastioneerd stelsel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In 1883 was men eindelijk zover om met de bouw van het eerste object, het Fort bij Abcoude, te beginnen. Dit fort bestond uit aardwerken, waarin zeven bomvrije ruimten waren aangebracht en werd omringd met een gracht. Het fort bleek bij oplevering al achterhaald door de technische ontwikkeling. De komst van de brisantgranaat maakte het noodzakelijk om de forten uit beton, in plaats van metselwerk te vervaardigen. Daarmee was nog weinig ervaring opgedaan in Nederland. Er werden eerst uitgebreide proeven gedaan waarbij betonconstructies werden beschoten met het zwaarste geschut. In 1897 werd de aanleg van de forten herstart.

Veel van de forten werden gebouwd in polders op veengrond. Voor een goede fundering moest dit worden weggegraven en vervangen door zand. De nieuw opgeworpen zandlichamen moesten eerst meerdere jaren inklinken alvorens de forten zelf gebouwd konden worden. Deze ervaring had men opgedaan bij de bouw van Fort Bijlmer in 1868, waarbij de bomvrije kazerne van de fundering in de fortgracht was gegleden na het aanbrengen van zware aarden gronddekking op het dak.

+

+

Stelling van Amsterdam.

Bewerking: Kwazel

Fort Pampus, onderdeel van de Stelling van Amsterdam.

Foto: Johan Bakker, 2013

App Nederland Nederlands Erfgoed